Achtergrond informatie Ein Deutsches Requiem

Hier de Powerpoint over het Requiem: Requiem Brahms

Hier kunt u de Duitse tekst met de Nederlandse vertaling vinden: REQUIEM TEKST EDUARD VAN HENGEL (1)

Johannes Brahms en zijn Requiem

Er zijn in de muziekgeschiedenis werken die zó populair geworden zijn, dat alleen bij het noemen van de naam gelijk de componist genoemd wordt. Zoals het Weihnachts Oratorium en de Mattheüs Passion bij Bach en de negende symfonie bij Beethoven, zo is het ook bij Ein Deutsches Requiem duidelijk, wie dat werk geschreven heeft.

Johannes Brahms werd in 1835 in Hamburg geboren. Zijn vader verdiende de kost als muzikant, zijn moeder als kleermaakster. Hij had muzikaal talent, vanaf zijn 7e jaar kreeg hij pianoles en dat ging zo goed, dat hij op zijn 10e al een pianokwintet van Beethoven liet horen. Om geld in het laatje te brengen, speelde hij vanaf zijn 13e jaar in kroegen e.d. Hij componeerde ook: er zijn vroege composities: salonmuziek voor 4 handig piano en volksliedjes. In 1851, als Johannes 18 is, schrijft hij zijn 1e officiële werk: Scherzo in es klein. Daarnaast zijn er pianosonates uit die tijd van zijn hand.

In 1853 ontmoet hij Robert en Clara Schumann. Dit betekent veel voor hem, want de Schumanns zijn invloedrijke musici die hem verder helpen. Robert ontdekt dat hij groot talent heeft. Hij zorgt ervoor dat zijn composities gedrukt en uitgegeven worden. Vanaf die tijd is Robert Schumann zijn vriend en beschermer. Hier komt plotseling een einde aan als Schumann in 1856 sterft. Dit maakt grote indruk op Johannes Brahms. Met Clara Schumann blijft hij levenslang bevriend. Waarschijnlijk blijft Clara hem ook muzikaal stimuleren. Het sterven van zijn moeder in 1865 maakt eveneens grote indruk op de dan 30 jarige Johannes.

Vanaf 1857 zien we Johannes Brahms steeds weer als dirigent, pianist en componist. Hij maakt vele concertreizen, waaronder naar Nederland. Ook krijgt hij vanwege zijn werk onderscheidingen: hij wordt eredoctor van de universiteit van Cambridge, erevoorzitter van koren en orkesten, zoals de Bachvereniging in Haarlem. Brahms is ook heel bekend als liedschrijver, daarnaast kennen we hem als componist van symfonieën. In zijn werken laat hij zich inspireren door Wagner, Bach en von Beethoven. Op 3 april 1897 overlijdt hij in Wenen, 62 jaar oud.

Ein deutsches Requiem, nach Worten der Heiligen Schrift, opus 45, gecomponeerd tussen 1865 en 1886.

Brahms heeft al eerder het idee om een requiem te schrijven. De aanleiding is de dood van zijn goede vriend Robert Schumann. De eerst 2 delen ‘Selig sind, die da Leid tragen’ en ‘Denn alles Fleisch, es ist wie Gras’   kunnen in deze periode geschreven zijn.  Na de dood van zijn moeder in 1865 pakt hij het weer op en componeert hij deel 3 t/m 6. In 1867 is de eerste uitvoering van de eerste 3 delen in Wenen. In 1868  vindt  in Bremen op Goede Vrijdag de première plaats van deel 1 t/m 6. In 1869 komt deel 7 er nog bij, het complete Requiem wordt dan uitgevoerd in Leipzig. Het zal de eerstvolgende 10 jaar niet minder dan 100 keer worden uitgevoerd, alleen al in de Duitstalige landen. Brahms schreef dit stuk voor orkest, sopraan, bariton en vierstemmig koor. Later schreef hij een transcriptie voor vierhandig piano. Deze versie hopen wij uit te voeren.

Reacties

Brahms doorbreekt de traditie van de Latijnse mis; ook de opbouw is anders. De uitvoering van de eerste drie delen in Wenen wordt geen succes. Meer dan dit wil men het publiek niet aandoen.  De première van de zes delen in Bremen heeft een betere ontvangst, het betekent een keerpunt in de carrière van Brahms. Al was er hier ook kritiek: de kapelmeister van de Bremer Dom, Martin Rheintaler, vindt de tekst te mager. Nergens wordt het werk van Christus, die verlost van de dood, genoemd. Op zijn initiatief wordt die avond , het is Goede Vrijdag, ‘Ich weiss, dass mein Erlöser lebet”uit Händels Messiah gezongen. Brahms weigert om hier verandering in te brengen

De inhoud

Brahms heeft voor zijn Requiem de Lutherse Bijbel bestudeerd. Hij wilde vooral troost bieden aan hen die achterbleven als een geliefde gestorven was. Het moest helpen de pijn verlichten en ook de onomkeerbaarheid van de dood te accepteren. De teksten komen behalve uit de Bijbel ook uit ‘Jezus Sirach’, een apocrief boek. Het verschil met de tot dan toe bestaande Requiems is, dat dit in de eigen (duitse) taal geschreven is. Ook de inhoud is anders: het gaat hier niet om de eeuwige rust van de gestorvene, maar om troost voor treurenden. Niet de overledenen hebben hulp nodig, maar de nabestaanden. Brahms zelf sprak liever over ‘ein menschlicher Requiem’  Uit de keuze van de teksten blijkt dat hij een grote kennis van de Bijbel heeft. Ook blijkt hieruit zijn persoonlijke opvatting en zijn religieuze vrijheid.

De opbouw

Het eerste en het laatste deel, 1 en 7, vormen de hoekdelen. Het zijn 2  zaligsprekingen: ‘Selig sind die da Leid tragen’ Mattheus 5:4 en “Selig sind die Toten die in dem Herrn sterben’, Openb. 14: 13.

Bij de delen 3 en 5 is het perspectief vanuit de individuele mens: ‘Herr, lehre doch mich, das ein Ende mit mir haben muss’, (Psalm 39). En in deel 5: ‘Ihr habt nun Traurigkeit’(Joh.16: 22)

Deel 2 en 6 zijn meer dramatisch, er zijn grote contrasten: pijn en vreugde, lijden en troost  en ze eindigen met jubelende fuga’s. In beide delen valt op dat ze beginnen met de vergankelijkheid van de mensen, waarna troost en uitzicht op eeuwig leven komt.       Deel 2: ‘Denn alle Fleisch, es ist wie Gras’(1 Petr.1: 24) en eindigt met ’Die erlöseten des Herrn werden wieder kommen’( Jes.35:10) Deel 6:  ‘Denn wir haben hier keine bleibende Statt ( Hebr. 13:14) en eindigt met: ‘Herr, du bist würdig zu nehmen Preis und Ehre und Kraft’(Openb. 4:11)  

Deel 4 vormt als middelste ook het hoogtepunt, waar omheen het hele requiem is opgebouwd. Met een lieflijke melodie geeft het een idyllische schets van het koninkrijk van God: ’Wie lieblich sind deine Wohnungen, Herr Zebaoth!  ( Ps. 84)